Македонија има природен ресурс што никаде не е евидентиран: експерти на метар квадратен. Не експерти како „човек што знае“, туку експерти како „човек што има мислење“. И тоа мислење е како Wi-Fi: се шири самостојно, не му треба кабел од факти.
Интернетот направи една „прекрасна“ работа: им даде микрофон на луѓето што никогаш не заслужиле сцена. И така, од земја со премалку критичко мислење, станавме земја со премногу самодоверба.
Дипломата стана лиценца за ароганција. Но дипломата не е доказ дека знаеш, туку доказ дека си завршил нешто… што во пракса често значи дека си научил да положуваш, да цитираш и да преживуваш бирократски систем, без да развиеш навика да поставуваш прашања.
И тука почнува трагикомедијата: овие „образовани“ луѓе не се само неинформирани. Тие се самоуверено неинформирани. Најопасниот тип.
Диплома ≠ критичко размислување.
Да се разбереме: не плукам по образованието. Плукам по симулацијата на образование.
Ако сакате груб тест: земи просечен „дипломиран“ експерт и прашај го:
– Зошто е тоа твоето мислење?
– Кој е изворот?
– Како знаеш дека тоа е точно?
– Што би те натерало да го смениш мислењето?
Ќе видиш израз на неговото лице како да си му побарал да објасни квантна механика на влашки. Затоа што критичко размислување не е „да имаш став“. Критичко размислување е да умееш да го уништиш сопствениот став ако доказите бараат.
И токму тука Македонија има проблем што не е „модерен“, туку структурен.
Кога на 15 години просечниот ученик има резултати далеку под просекот на ОЕЦД во читање, математика и наука, тогаш добиваш возрасни што формално читаат, ама суштински не процесираат. Читаат статус. Не читаат аргумент. Читаат наслов. Не читаат методологија. А после тоа ние се чудиме како е можно секој да има „факти“, никој да нема извори, и сите да се убедени дека другите се овци.
Ова не е само македонски феномен. Ова е феномен на светско ниво.
Овој феномен има име: overconfidence и ефекти како Данинг-Кругер (кога луѓе со ниска компетенција не ја препознаваат сопствената некомпетенција).
Но интернетот го направи сето ова полошо, создаде човек што не мора да знае, доволно е да делува како да знае.
Истражувања покажуваат дека преголема самодоверба во сопствената проценка на вести е поврзана со поголема подложност на лажни информации. Луѓето мислат дека „препознаваат лаги“, а всушност често промашуваат.
Алгоритмите го хранат егото. Ако гледаш само тоа што ти се допаѓа, почнуваш да мислиш дека вистината изгледа како твојата социјална мрежа. И така се раѓа новата македонска академија: Фејсбук Факултетот и катедрата „Јас Знам“.
Луѓето се емотивно инвестирани во тоа да бидат во право. Доказите не им се корекција, им се навреда.
Не зборуваме теоретски. Има истражувања што покажуваат дека голем дел од луѓето тешко препознаваат дезинформации, и дека тоа влијае на јавниот дискурс.
Што значи тоа на терен?
Значи дека имаме маса луѓе со дипломи, кои:
– Не проверуваат.
– Не споредуваат.
– Не прават разлика меѓу извор и цитат,
и потоа самоуверено држат лекции за медицина, право, администрација, музика, психологија и геополитика — во ист здив.
Имаме една модерна религија: мислењето.
Не знаењето. Не методот. Не доказот. Мислењето.
Секој сака да има став, затоа што ставот е бесплатен. Знаењето е скапо: бара време, дисциплина, понижување пред факти, и онаа ретка доблест да кажеш: „Не знам.“
А „не знам“ во Македонија се доживува како слабост. Кај нас е посигурно да кажеш било што, само не признавај дека не знаеш.
Затоа имаме дипломирани луѓе што интелектот го мешаат со интелигенција.
Интелект = речник, диплома, цитат.
Интелигенција = способност да размислуваш, да предвидиш последици, да разликуваш сигнал од шум. Едното е украс. Другото е алатка.
И да, интернетот ги извади овие луѓе на површина. Но проблемот не е интернетот. Проблемот е што системот произведува дипломи побрзо отколку што произведува умешност за мислење.
Илјадници завршуваат секоја година, но тоа не е автоматски доказ дека сме станале општество со зрел јавен разум.
Овие луѓе не се проблем затоа што грешат. Сите грешиме.
Тие се проблем затоа што не можат да поднесат механизам што ги коригира. Тие ја мразат проверката. Ја мразат методологијата. Нивниот најголем страв не е да бидат во заблуда. Нивниот најголем страв е некој да им рече: „Докажи.“
Дипломата не те прави паметен. Те прави сертифициран.
Ако после дипломата не знаеш да провериш извор, да признаеш „не знам“, да смениш став кога фактите тоа го бараат, тогаш си само човек што завршил нешто, и сега ја користи хартијата како штит од сопствената несигурност.
Во Македонија не недостигаат дипломи. Недостига навика да се молчи кога не знаеш. А човек што не знае да молчи, туку мора да има мислење за сè, не е интелигентен. Тој е само гласен.
