Социјалните мрежи им дадоа право на легии на идиоти да зборуваат, кога порано зборуваа само во кафеана по една чаша вино, без да ѝ наштетат на заедницата. Денес тие имаат исто право на збор како добитник на Нобелова награда. Тоа е инвазија на идиотите.
— Умберто Еко
Покојниот италијански филозоф и писател Умберто Еко, автор на култниот роман Името на розата, уште пред години упати предупредување што денес звучи речиси пророчки. Тој не зборуваше против слободата на говор, туку против нешто многу посуптилно и поопасно – моментот кога незнаењето добива иста видливост и тежина како знаењето.
Пред дигиталната ера, јавниот простор не беше совршен, но имаше одредени филтри. За да се чуе нечиј глас, обично беа потребни знаење, искуство или барем чувство за одговорност. Глупоста постоеше, но не беше масовно дистрибуирана. Денес, социјалните мрежи го укинаа секој праг. Секој има мегафон, а алгоритмите не прават разлика меѓу експерт и самопрогласен пророк.
Еко не тврдеше дека луѓето немаат право на мислење. Напротив, неговата критика беше насочена кон еднаквото овластување на секое мислење, без разлика дали е поткрепено со факти или е плод на незнаење, страв и емоции. Во таков систем, вистината не победува затоа што е точна, туку затоа што е погласна, поедноставна и поупотреблива за собирање кликови.
Денес живееме во време кога лажните вести се шират побрзо од проверените информации, а навредата има поголем досег од аргументот. Размислувањето е заменето со реакција, а анализата со гнев. Социјалните мрежи не го наградуваат знаењето, туку вознемирувањето. Не ја вреднуваат вистината, туку емоцијата.
Токму тоа е „инвазијата“ за која зборуваше Еко – не инвазија на луѓе, туку на интелектуална површност која станува доминантна култура. Кога секој зборува, но малкумина слушаат. Кога секој има став, но ретко кој има знаење.
Неговата порака не е повик за цензура, туку за одговорност. За критичко размислување. За способност да се разликува мислење од факт, убедување од доказ. Секој има право да зборува, но не секој збор заслужува авторитет. Авторитетот не се мери со лајкови, туку со знаење, искуство и интегритет.
Во дигитален свет управуван од алгоритми, најрадикалниот чин станува – да размислиш. Да провериш. Да се посомневаш. Да не споделиш нешто само затоа што добро звучи или го потврдува твојот став.
Умберто Еко нè потсетува дека технологијата сама по себе не е проблем. Проблемот е кога ја користиме без етика, без знаење и без свест дека зборовите имаат последици. Во време кога секој зборува, вистинската одговорност е да знаеш кога, зошто и со каква тежина зборуваш.
